Để bảo vệ sản xuất, sinh kế và nền kinh tế vùng đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) trước những thách thức chưa từng có của biến đổi khí hậu, việc tăng cường đầu tư hạ tầng thích ứng với khí hậu đã trở thành ưu tiên cấp bách, đòi hỏi cả nguồn lực trong nước và quốc tế.
Các dự án hạ tầng trọng điểm
Đồng bằng sông Cửu Long được xem là vựa lúa, vựa thủy sản và vựa trái cây lớn nhất của cả nước, đóng góp hơn 50% sản lượng lúa, 65 % sản lượng nuôi trồng thủy sản và hơn 60% sản lượng trái cây của Việt Nam. ĐBSCL cũng là khu vực chịu tác động nặng nề nhất của biến đổi khí hậu do địa hình thấp, bị xâm nhập mặn, nước biển dâng, sụt lún đất và sạt lở bờ sông, đe dọa trực tiếp tới sinh kế và an ninh lương thực quốc gia. Do vậy, tăng cường đầu tư hạ tầng ứng phó biến đổi khí hậu đã và đang là ưu tiên hàng đầu của chính quyền trung ương và địa phương.
_a539bc7c35.jpg)
Biến đổi khí hậu đang gây ảnh hưởng mạnh mẽ tới khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (Ảnh: TCMT)Chính sách trọng tâm cho khu vực này được thể hiện xuyên suốt trong Nghị quyết 120/NQ-CP ngày 17/11/2017 về phát triển bền vững ĐBSCL thích ứng với biến đổi khí hậu. Nghị quyết chỉ đạo các Bộ, ngành và địa phương xây dựng kế hoạch hành động chi tiết, trong đó nhấn mạnh phát triển hệ thống cơ sở hạ tầng cảnh báo sớm, thủy lợi, đê điều, đường giao thông và hệ thống thoát nước tiên tiến để giảm thiểu tác động xâm nhập mặn và ngập lụt.
Một trong những nỗ lực cụ thể là Dự án “Thích ứng với biến đổi khí hậu vùng ĐBSCL” (MCRP), được tài trợ bởi Chính phủ Đức, Thụy Sỹ phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường và GIZ, triển khai tại 13 tỉnh ĐBSCL (sau sáp nhập thành 6 tỉnh). Dự án kéo dài từ 2019 đến 2025, tập trung tăng cường khung thể chế quy hoạch vùng, cải thiện công tác lập quy hoạch và kế hoạch đầu tư hạ tầng cấp vùng phục vụ quản lý nước đô thị và nông thôn, ứng phó biến đổi khí hậu. Việc áp dụng công nghệ mới trong phòng chống sạt lở và xói mòn bờ biển, xây dựng hệ thống thoát nước và chống ngập đô thị là những hạng mục trọng tâm của MCRP.
Dự án MCRP hỗ trợ đầu tư nâng cấp, cải tạo, xây dựng thêm hệ thống thoát nước đô thị để xử lý tình trạng ngập cục bộ tại Sóc Trăng (Ảnh: NNMT)Bên cạnh đó, dự án “Tăng cường khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu của cộng đồng ven biển thuộc ĐBSCL - Giai đoạn 1”, được tài trợ bởi Bộ Bảo vệ khí hậu, môi trường và sáng tạo của Cộng hòa Áo, cùng Tổ chức ActionAid quốc tế, đã triển khai tại thị xã Vĩnh Châu, tỉnh Sóc Trăng. Đây là dự án mang tính cộng đồng, hỗ trợ trồng và cải tạo hơn 100 ha rừng ngập mặn, giúp tăng cường vai trò phòng hộ tự nhiên, giảm thiểu xâm nhập mặn và đồng thời tạo sinh kế bền vững cho người dân ven biển. Tham gia dự án, người dân được đào tạo tự đo đếm lượng carbon của rừng để phát triển kinh tế xanh và có thể khai thác lợi ích từ các tín chỉ carbon trong tương lai.
Các mô hình khác như giải pháp quy hoạch tổng hợp nhằm khôi phục trữ lượng lũ và chức năng điều tiết lũ tự nhiên ở vùng Đồng Tháp Mười và Tứ giác Long Xuyên cũng đã được triển khai theo định hướng tăng cường sức chống chịu của hệ sinh thái tự nhiên ngay từ những năm trước, góp phần giảm tác động cực đoan của mực nước dâng và xâm nhập mặn.
Ngoài ra, các diễn đàn tăng cường chống chịu rủi ro thiên tai và biến đổi khí hậu được tổ chức từ năm 2019 tới nay cũng thu hút sự tham gia của cộng đồng, giúp người dân hiểu rõ hơn về những rủi ro thời tiết cực đoan, tăng cường tin tức cảnh báo sớm, và chia sẻ kỹ thuật nông nghiệp thích ứng khí hậu.
Hướng tiếp cận tổng thể
Mặc dù đã đạt được những kết quả bước đầu, quá trình triển khai các dự án hạ tầng ứng phó với biến đổi khí hậu tại Đồng bằng sông Cửu Long vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Một số công trình quan trọng về thủy lợi, đê điều, kiểm soát xâm nhập mặn và giao thông còn chậm tiến độ, trong khi yêu cầu thích ứng với diễn biến khí hậu ngày càng nhanh và phức tạp. Thực tế này đặt ra sức ép lớn đối với năng lực điều phối, tổ chức thực hiện và phối hợp liên ngành, liên tỉnh trong toàn vùng.
Biến đổi khí hậu đặc biệt là sự gia tăng của tình trạng hạn hán, xâm nhập mặn, xói lở bờ biển, sạt lở bờ sông tại ĐBSCL, đòi hỏi khu vực này cần hợp hài hoà giải pháp hạ tầng ứng phó (Ảnh: TTNMT)Bên cạnh đó, sự thiếu đồng bộ giữa hạ tầng kỹ thuật và các hệ thống hỗ trợ vận hành cũng là một hạn chế đáng lưu ý. Ở nhiều địa phương, mạng lưới quan trắc, cảnh báo sớm và công tác truyền thông cộng đồng chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn, khiến khả năng ứng phó với các đợt xâm nhập mặn sâu, hạn hán kéo dài hoặc thời tiết cực đoan vẫn còn bị động. Điều này cho thấy đầu tư hạ tầng không chỉ dừng lại ở xây dựng công trình mà cần được gắn chặt với nâng cao năng lực quản lý, vận hành và chia sẻ thông tin.
Để thích ứng chủ động và linh hoạt, hướng tiếp cận đang được nhiều chuyên gia và địa phương lựa chọn là kết hợp hài hòa giữa hạ tầng “cứng” và hạ tầng “mềm”. Các công trình đê, cống, hệ thống thoát nước và kiểm soát mặn được triển khai song song với việc phục hồi rừng ngập mặn, tái tạo các vùng đất ngập nước tự nhiên và tăng cường vai trò của hệ sinh thái trong phòng chống thiên tai. Hướng tiếp cận này không chỉ giúp nâng cao khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu mà còn góp phần bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và duy trì sinh kế bền vững cho người dân.
Từ thực tiễn triển khai cho thấy, để Đồng bằng sông Cửu Long thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu trong dài hạn, đầu tư hạ tầng cần được nhìn nhận theo hướng tổng thể và liên kết vùng. Việc chú trọng đến công trình kỹ thuật, hệ sinh thái tự nhiên và năng lực cộng đồng sẽ là nền tảng quan trọng giúp khu vực giảm thiểu rủi ro, ổn định phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ sinh kế cho hàng triệu người dân trong tương lai.
Minh Khuê