Canh tác tôm - lúa theo hướng hữu cơ được đánh giá là một trong những mô hình nông nghiệp sinh thái phù hợp với điều kiện biến đổi khí hậu tại vùng ven biển Đồng bằng sông Cửu Long.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng tác động sâu sắc đến vùng Đồng bằng sông Cửu Long, đặc biệt là tình trạng xâm nhập mặn, suy thoái tài nguyên đất và nước, việc tìm kiếm các mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững, thích ứng và thân thiện môi trường trở thành yêu cầu cấp thiết. Vùng ven biển Tây của Đồng bằng sông Cửu Long, trong đó có hai địa phương là An Minh và An Biên của tỉnh Kiên Giang, là khu vực chịu ảnh hưởng rõ nét của biến động khí hậu nhưng đồng thời cũng sở hữu tiềm năng lớn cho phát triển các hệ thống canh tác sinh thái đặc thù, tiêu biểu là mô hình tôm - lúa.
Từ năm 2018 đến năm 2022, đề tài “Nghiên cứu phát triển công nghệ canh tác tôm - lúa theo hướng hữu cơ vùng ven biển Tây Đồng bằng sông Cửu Long” do TS. Huỳnh Văn Nghiệp và các cộng sự tại Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long thực hiện đã tập trung nghiên cứu, xây dựng và hoàn thiện quy trình sản xuất theo định hướng hữu cơ cho hệ thống canh tác tôm - lúa tại hai địa phương An Minh và An Biên. Đây là khu vực có điều kiện tự nhiên đặc thù với sự luân phiên giữa mùa mặn và mùa ngọt, tạo tiền đề thuận lợi cho phát triển mô hình sản xuất kết hợp giữa trồng lúa và nuôi tôm theo hướng sinh thái.
Đồng bằng sông Cửu Long chủ động chuyển hướng sản xuất sang mô hình lúa-tôm kết hợp nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu (Ảnh: TNMT)Nghiên cứu đã tiếp cận mô hình tôm - lúa như một hệ sinh thái sản xuất tuần hoàn, trong đó cây lúa và con tôm có mối quan hệ tương hỗ. Quá trình canh tác lúa góp phần cải thiện chất lượng môi trường đất và nước, hạn chế sự phát triển của mầm bệnh và tạo nguồn thức ăn tự nhiên cho tôm. Ngược lại, hoạt động nuôi tôm sau vụ lúa giúp bổ sung chất hữu cơ, cải thiện độ phì của đất, giảm nhu cầu sử dụng phân bón hóa học cho vụ sản xuất tiếp theo. Trên cơ sở đó, nhóm nghiên cứu đã xây dựng quy trình kỹ thuật canh tác theo hướng hữu cơ, giảm thiểu việc sử dụng vật tư đầu vào tổng hợp, tăng cường ứng dụng phân hữu cơ, chế phẩm sinh học và các biện pháp quản lý dịch hại tự nhiên.
Kết quả triển khai mô hình tại An Minh và An Biên cho thấy nhiều chuyển biến tích cực về môi trường, kinh tế và xã hội. Việc giảm sử dụng hóa chất nông nghiệp góp phần cải thiện chất lượng đất, nước và hệ sinh thái canh tác, đồng thời hạn chế nguy cơ ô nhiễm môi trường và phát thải khí nhà kính từ hoạt động nông nghiệp. Sản phẩm lúa và tôm sản xuất theo quy trình hữu cơ có chất lượng cao hơn, đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường trong nước và xuất khẩu về an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc.
Chất lượng lúa được cải thiện rõ rệt sau thử nghiệm (Ảnh minh hoạ)Về hiệu quả kinh tế, mô hình canh tác hữu cơ giúp người dân giảm chi phí đầu vào, ổn định năng suất và hạn chế rủi ro do dịch bệnh, từ đó nâng cao lợi nhuận so với phương thức sản xuất truyền thống. Thu nhập của nông hộ được cải thiện không chỉ nhờ giá trị gia tăng của sản phẩm mà còn nhờ tính ổn định của hệ thống sản xuất trong điều kiện biến động khí hậu ngày càng phức tạp. Mô hình cũng góp phần củng cố sinh kế bền vững cho cộng đồng dân cư ven biển, giảm áp lực khai thác tài nguyên tự nhiên và tăng cường khả năng chống chịu trước các cú sốc môi trường.
Quan trọng hơn, nghiên cứu đã khẳng định mô hình tôm - lúa hữu cơ là một giải pháp thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu tại vùng ven biển Đồng bằng sông Cửu Long. Việc quản lý nước linh hoạt, lựa chọn giống phù hợp, duy trì cân bằng sinh thái và giảm phụ thuộc vào hóa chất đã giúp hệ thống sản xuất trở nên bền vững hơn trước tác động của xâm nhập mặn, biến động thủy văn và thời tiết cực đoan. Đây là hướng đi phù hợp với định hướng phát triển nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp carbon thấp và kinh tế tuần hoàn mà Việt Nam đang thúc đẩy trong tiến trình thực hiện các cam kết về khí hậu.
Những kết quả đạt được từ đề tài không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn mang giá trị thực tiễn cao, tạo cơ sở quan trọng cho việc nhân rộng mô hình tại các địa phương ven biển khác của Đồng bằng sông Cửu Long. Đây là minh chứng rõ nét cho vai trò của khoa học và công nghệ trong thúc đẩy chuyển đổi mô hình sản xuất nông nghiệp theo hướng xanh, sinh thái và thích ứng với biến đổi khí hậu, phù hợp với mục tiêu phát triển bền vững quốc gia.
Minh Khuê