Giải pháp ngành trong thích ứng biến đổi khí hậu

Với đặc điểm là một quốc gia ven biển, địa hình trải dài, kinh tế phụ thuộc nhiều vào nông nghiệp và tài nguyên thiên nhiên, Việt Nam là một trong những quốc gia dễ bị tổn thương nhất trước biến đổi khí hậu. Do đó, việc triển khai các giải pháp thích ứng theo từng ngành đã và đang được coi là chìa khóa quan trọng nhằm bảo vệ sinh kế, đảm bảo an ninh lương thực, năng lượng, và hướng đến phát triển bền vững.

Việc ứng phó với biến đổi khí hậu ở cấp ngành tại Việt Nam được cụ thể hóa thông qua Kế hoạch quốc gia thích ứng với biến đổi khí hậu giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050, được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1055/QĐ-TTg, và cập nhật theo Quyết định số 1422/QĐ-TTg năm 2024. Kế hoạch xác định các lĩnh vực ưu tiên gồm: nông nghiệp, tài nguyên nước, y tế, giao thông vận tải, xây dựng, năng lượng và du lịch, đồng thời đặt mục tiêu tích hợp nội dung thích ứng vào chiến lược, quy hoạch phát triển ngành và địa phương.

Trong bức tranh đó, câu hỏi lớn đặt ra là mỗi ngành sẽ thích ứng như thế nào trước những sức ép ngày càng rõ của biến đổi khí hậu. Thay vì những định hướng chung, yêu cầu cấp thiết hiện nay là chuyển các mục tiêu thành hành động cụ thể, phù hợp điều kiện của từng lĩnh vực. Từ nông nghiệp, tài nguyên nước đến giao thông, xây dựng hay năng lượng, các ngành đang buộc phải thay đổi cách vận hành để nâng cao khả năng chống chịu và duy trì đà phát triển. Và chính từ nhu cầu chuyển đổi đó, các nhóm giải pháp trọng tâm cho từng lĩnh vực đang dần được định hình rõ ràng hơn.

Đối với lĩnh vực nông nghiệp, nơi chịu tác động trực tiếp và sâu sắc nhất từ biến đổi khí hậu, nhiều địa phương đã chủ động chuyển đổi mô hình canh tác để thích nghi với điều kiện thời tiết thay đổi. Tại vùng đồng bằng sông Cửu Long vựa lúa lớn nhất cả nước, nhiều nông dân đã chuyển từ mô hình lúa ba vụ sang mô hình luân canh lúa - tôm, lúa - cá nhằm tận dụng điều kiện nước mặn, nước ngọt theo mùa. Song song với đó, các giống lúa chịu mặn, chịu hạn, thời gian sinh trưởng ngắn đã được đưa vào sản xuất đại trà, giúp giảm thiểu rủi ro trong mùa vụ.

Bên cạnh việc điều chỉnh mùa vụ và giống cây trồng, các giải pháp công nghệ cũng được áp dụng ngày càng nhiều trong sản xuất nông nghiệp. Mô hình nông nghiệp thông minh với khí hậu (CSA) đang được mở rộng tại nhiều địa phương, với hệ thống cảm biến theo dõi độ ẩm đất, công nghệ tưới nhỏ giọt tiết kiệm nước, bón phân hợp lý và canh tác ít phát thải như phương pháp tưới khô xen kẽ (AWD) trong sản xuất lúa. Việc ứng dụng dữ liệu khí hậu và công nghệ số giúp nông dân có thể dự báo thời tiết, quản lý sâu bệnh và điều hành sản xuất hiệu quả hơn trong điều kiện thời tiết bất định.

Đối với ngành thủy sản, nơi chịu ảnh hưởng từ nước biển dâng, biến động về nhiệt độ và độ mặn nước biển, các giải pháp thích ứng được triển khai theo hướng bền vững và công nghệ hóa. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã phối hợp cùng các địa phương điều chỉnh quy hoạch vùng nuôi trồng phù hợp với nguy cơ xâm nhập mặn và ô nhiễm nguồn nước. Các trang trại thủy sản quy mô lớn hiện đang ứng dụng công nghệ giám sát chất lượng nước theo thời gian thực, đồng thời triển khai các mô hình nuôi trồng khép kín, giảm phát thải và tiết kiệm chi phí. Đối với lĩnh vực khai thác thủy sản, việc xây dựng hệ thống cảnh báo thời tiết sớm, dữ liệu dòng chảy biển và sự phân bố sinh vật biển đang giúp ngư dân an toàn hơn khi ra khơi.

Đối với ngành giao thông vận tải, cũng đang đối mặt với nhiều rủi ro từ mưa lớn, ngập úng, sạt lở và triều cường. Trước thực tế đó, các tiêu chuẩn thiết kế hạ tầng giao thông đã được điều chỉnh để nâng cao khả năng chống chịu trước thiên tai. Nhiều tuyến quốc lộ, đường cao tốc mới được xây dựng với kết cấu mặt đường chống ngập, cầu cống có khẩu độ lớn để đảm bảo tiêu thoát nước. Bên cạnh đó, tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, hệ thống giao thông công cộng thân thiện với môi trường đang dần hình thành, với sự xuất hiện của xe buýt điện, tàu điện ngầm và các tuyến metro. Những cải tiến này không chỉ góp phần giảm phát thải khí nhà kính, mà còn tăng tính linh hoạt cho hệ thống giao thông đô thị trước các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Đối với ngành xây dựng, thích ứng với biến đổi khí hậu đang trở thành một yêu cầu bắt buộc trong thiết kế đô thị và công trình dân dụng. Các đô thị mới hiện nay được quy hoạch với tiêu chí tăng diện tích cây xanh, mặt nước và hệ thống thoát nước mưa hiệu quả, giảm thiểu hiện tượng đảo nhiệt và ngập lụt. Các công trình nhà ở và cơ sở hạ tầng đang được khuyến khích xây dựng theo tiêu chuẩn công trình xanh, sử dụng vật liệu bền vững, tiết kiệm năng lượng, có khả năng chống chịu gió bão và độ ẩm cao. Việc kết hợp giữa kiến trúc truyền thống và công nghệ hiện đại đang giúp các công trình mới trở nên linh hoạt và thích nghi tốt hơn với điều kiện khí hậu khắc nghiệt.

Một số dự án tiêu biểu cho thấy cách Việt Nam đưa thích ứng khí hậu vào quy hoạch và phát triển đô thị có thể kể đến như Green City Vision Huế và Dự án phát triển đô thị xanh thích ứng khí hậu tại Ngã Bảy (Hậu Giang). Tại Huế, dự án hướng đến mở rộng hệ thống cây xanh, mặt nước và các giải pháp dựa vào thiên nhiên nhằm cải thiện vi khí hậu và tăng khả năng chống chịu trước nắng nóng, ngập lụt, đồng thời giữ gìn cảnh quan, bản sắc đô thị. Trong khi đó, Ngã Bảy tập trung nâng cấp hạ tầng xanh như thoát nước, hồ điều hòa, đê kè và không gian công cộng để giảm rủi ro ngập lụt và cải thiện môi trường sống

Đối với lĩnh vực năng lượng và công nghiệp, Việt Nam đang trong quá trình chuyển đổi hệ thống năng lượng theo hướng phát triển xanh và bền vững. Năng lượng tái tạo như điện mặt trời, điện gió được khuyến khích phát triển mạnh mẽ, với hàng loạt dự án được triển khai tại các tỉnh Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và đồng bằng sông Cửu Long. Tuy nhiên, thách thức về hạ tầng truyền tải điện, tích trữ năng lượng và khung chính sách dài hạn vẫn là những vấn đề cần tiếp tục tháo gỡ. Song song với đó, các doanh nghiệp công nghiệp đang từng bước thực hiện kiểm toán năng lượng, cải tiến công nghệ để giảm tiêu thụ điện, nước và phát thải. Khung pháp lý về tín chỉ carbon và thị trường phát thải đang được xây dựng, tạo cơ hội mới cho doanh nghiệp tham gia vào cơ chế thị trường xanh.

Đối với lĩnh vực y tế và cộng đồng cũng được đặc biệt quan tâm trong chiến lược thích ứng. Biến đổi khí hậu đã làm gia tăng nguy cơ các bệnh truyền nhiễm, bệnh do thời tiết như sốt xuất huyết, tiêu chảy, sốc nhiệt, đặc biệt ở người già và trẻ nhỏ. Ngành y tế đã triển khai hệ thống giám sát dịch bệnh sử dụng dữ liệu khí hậu tại một số tỉnh thành như Cần Thơ, Trà Vinh, giúp phát hiện sớm và khoanh vùng nguy cơ. Cơ sở hạ tầng y tế vùng sâu, vùng xa cũng đang được cải thiện, với ưu tiên đầu tư thiết bị y tế cơ bản, tập huấn cán bộ và nâng cao năng lực xử lý tình huống khẩn cấp.

Bên cạnh các giải pháp ngành, việc nâng cao nhận thức cộng đồng, đặc biệt với nhóm dân cư dễ bị tổn thương như phụ nữ, người nghèo, dân tộc thiểu số, đang được lồng ghép vào các chương trình giáo dục và truyền thông. Đây là yếu tố then chốt giúp các giải pháp kỹ thuật có thể phát huy hiệu quả thực tế.

Từ thực tiễn triển khai, có thể thấy rằng việc thích ứng với biến đổi khí hậu theo ngành không chỉ mang lại hiệu quả trực tiếp trong giảm thiểu thiệt hại mà còn tạo động lực để các ngành tái cơ cấu theo hướng xanh, bền vững hơn. Tuy nhiên, quá trình này vẫn đối mặt với nhiều thách thức, trong đó có vấn đề về cơ chế phối hợp, thiếu hụt nguồn lực tài chính và hạn chế về năng lực triển khai ở cấp địa phương.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khó lường, việc tiếp tục hoàn thiện chính sách, đầu tư dài hạn và nâng cao năng lực hệ thống là điều kiện tiên quyết để Việt Nam thực hiện thành công chiến lược thích ứng. Sự vào cuộc đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp và người dân sẽ là nền tảng vững chắc để từng ngành nghề vững vàng vượt qua thách thức khí hậu, bảo vệ tương lai phát triển bền vững của đất nước.

​​​​​​​

Minh Khuê