Chuyển đổi công nghệ, sử dụng năng lượng tiết kiệm và phát triển kinh tế tuần hoàn không chỉ giúp các làng nghề giảm dấu chân carbon, mà còn mở ra hướng phát triển bền vững, nâng cao chất lượng và sức cạnh tranh của sản phẩm truyền thống.
Áp lực phát thải phía sau những làng nghề truyền thống
Làng nghề truyền thống từ lâu đã trở thành một bộ phận quan trọng trong kinh tế nông thôn Việt Nam. Không chỉ tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân, các làng nghề còn góp phần lưu giữ những giá trị văn hóa, kỹ thuật sản xuất và bản sắc riêng của mỗi vùng miền.
Tuy nhiên, đằng sau những sản phẩm thủ công tinh xảo, mang đậm dấu ấn truyền thống là áp lực ngày càng lớn về tiêu thụ năng lượng, sử dụng tài nguyên và phát thải khí nhà kính.
| Theo Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp năm 2025 do Cục Thống kê công bố tháng 4/2026, cả nước có 1.136 làng nghề với gần 200.000 cơ sở sản xuất. Đây là khu vực có quy mô đáng kể, đóng vai trò quan trọng trong kinh tế nông thôn. Bởi vậy, chuyển đổi phương thức sản xuất tại khu vực này không chỉ có ý nghĩa đối với bảo vệ môi trường mà còn góp phần thực hiện mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính của nền kinh tế. |
Thực tế cho thấy, tại nhiều làng nghề, hoạt động sản xuất vẫn chủ yếu dựa vào công nghệ cũ, quy mô hộ gia đình, thiết bị tiêu hao nhiều năng lượng. Ở các cơ sở sản xuất gốm sứ, gạch, ngói, công đoạn nung đốt thường sử dụng than, củi hoặc nhiên liệu hóa thạch, phát sinh lượng lớn khí CO₂. Trong khi đó, các cơ sở chế biến nông sản phải tiêu thụ nhiều điện và nhiệt năng cho hoạt động nghiền, sấy, chế biến, bảo quản.
Không ít máy móc đã qua nhiều năm sử dụng, hiệu suất thấp, khiến mức tiêu hao năng lượng trên mỗi đơn vị sản phẩm cao hơn so với dây chuyền công nghệ hiện đại.
Đáng chú ý, phát thải khí nhà kính tại làng nghề không chỉ đến từ hoạt động đốt nhiên liệu trực tiếp. Điện năng sử dụng trong sản xuất, quá trình vận chuyển nguyên liệu, xử lý chất thải và tình trạng lãng phí nguyên liệu cũng góp phần làm gia tăng dấu chân carbon của sản phẩm.
Đối với các làng nghề chế biến nông sản, phụ phẩm hữu cơ nếu không được thu gom, xử lý phù hợp có thể phát sinh khí methane trong quá trình phân hủy. Đây là loại khí nhà kính có tiềm năng gây nóng lên toàn cầu rất cao. Với các làng nghề dệt may, lượng vải vụn phát sinh, nguyên liệu bị lãng phí và điện năng tiêu thụ trong quá trình vận hành máy móc cũng là những nguồn phát thải cần được quan tâm.
Tại Hà Nội, thực trạng ở một số làng nghề cho thấy áp lực môi trường đáng kể. Theo số liệu được Báo Điện tử Chính phủ công bố, trong 65 làng nghề được khảo sát có tới 60 làng nghề bị ô nhiễm môi trường. Tại các làng nghề chế biến nông sản Dương Liễu, Cát Quế, Minh Khai (Hoài Đức), mỗi ngày hoạt động sản xuất tiêu thụ khoảng 80 - 100 tấn củ sắn và dong riềng, đồng thời phát sinh 50 - 70 tấn bã thải cùng hàng nghìn mét khối nước thải. Khối lượng phụ phẩm lớn nếu không được tận dụng hiệu quả sẽ tạo sức ép lên hệ thống xử lý chất thải, đồng thời làm gia tăng nguy cơ phát thải methane.
Làng nghề may Vân Từ trước yêu cầu giảm phát thải. (Ảnh: Báo Quân đội Nhân dân)Hay tại làng nghề may Vân Từ, với gần 1.000 hộ sản xuất quần áo, mỗi ngày phát sinh khoảng 700-800 kg vải vụn. ếu được phân loại, thu gom và tái sử dụng, nguồn phế liệu này có thể trở thành nguyên liệu đầu vào cho các sản phẩm khác, góp phần giảm nhu cầu sử dụng nguyên liệu mới và hạn chế phát thải trong chuỗi sản xuất.
Một trong những trở ngại lớn hiện nay là phần lớn cơ sở sản xuất làng nghề có quy mô nhỏ, nguồn vốn hạn chế, thiếu nhân lực kỹ thuật và khó tiếp cận công nghệ hiện đại. Hoạt động sản xuất còn phân tán, xen kẽ trong khu dân cư khiến việc đầu tư hệ thống xử lý chất thải, cải tiến dây chuyền và kiểm soát phát thải gặp nhiều khó khăn. Trong khi đó, không ít hộ sản xuất vẫn ưu tiên sản lượng và lợi nhuận trước mắt, chưa thực sự quan tâm đến lượng năng lượng tiêu thụ cũng như dấu chân carbon của sản phẩm.
Áp lực chuyển đổi đang ngày càng rõ nét khi các thị trường tiêu thụ, đặc biệt là thị trường xuất khẩu, chú trọng hơn đến tiêu chuẩn môi trường, hiệu quả sử dụng tài nguyên và dấu chân carbon của hàng hóa. Nếu không sớm đổi mới công nghệ, cải thiện quy trình sản xuất, nhiều sản phẩm làng nghề có nguy cơ mất dần lợi thế cạnh tranh.
Nhà giáo Ưu tú Trịnh Quốc Đạt, Chủ tịch Hiệp Hội làng nghề Việt Nam.Nhà giáo Ưu tú Trịnh Quốc Đạt, Chủ tịch Hiệp Hội làng nghề Việt Nam cho rằng: “Sản xuất làng nghề dù ở quy mô nào cũng phát sinh tác động đến môi trường. Tư duy xây dựng quy hoạch làng nghề gắn với bảo vệ môi trường chính là giải pháp quan trọng nhất để làng nghề phát triển bền vững".
Đổi mới công nghệ - chìa khóa giảm dấu chân carbon
Tại COP26, Việt Nam đã đưa ra cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Cam kết này đặt ra yêu cầu chuyển đổi đối với tất cả các ngành, lĩnh vực, trong đó có khu vực sản xuất tiểu thủ công nghiệp và làng nghề.
Theo Đóng góp do quốc gia tự quyết định cập nhật năm 2022 (NDC 2022), Việt Nam đặt mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính 15,8% vào năm 2030 so với kịch bản phát triển thông thường bằng nguồn lực trong nước; mức giảm có thể đạt 43,5% nếu nhận được hỗ trợ quốc tế.
Để góp phần hiện thực hóa mục tiêu đó, các làng nghề cần chuyển từ phương thức sản xuất tiêu hao nhiều tài nguyên sang mô hình sản xuất tiết kiệm năng lượng, sử dụng nguyên liệu hiệu quả và giảm phát thải ngay từ đầu vào.
Trước hết, cần ưu tiên đổi mới công nghệ tại những công đoạn phát sinh lượng phát thải lớn. Đối với làng nghề gốm sứ, giải pháp quan trọng là thay thế lò nung thủ công, hiệu suất thấp bằng lò công nghệ mới có khả năng kiểm soát nhiệt độ, tối ưu quá trình đốt và tận dụng nhiệt thải. Việc sử dụng nhiên liệu phù hợp, kết hợp thiết bị điều khiển tự động sẽ góp phần giảm lượng nhiên liệu tiêu thụ trên mỗi đơn vị sản phẩm.
Đối với các làng nghề chế biến nông sản, cần đầu tư thiết bị sấy tiết kiệm năng lượng, máy móc có hiệu suất cao và hệ thống thu hồi phụ phẩm. Thay vì xem bã sắn, vỏ nông sản hay mùn cưa là chất thải phải loại bỏ, các cơ sở có thể nghiên cứu tận dụng làm nguyên liệu sản xuất phân bón hữu cơ, nhiên liệu sinh khối hoặc những sản phẩm có giá trị gia tăng khác.
Đặc biệt, công nghệ xử lý kỵ khí có khả năng thu hồi khí sinh học từ chất thải hữu cơ là hướng đi cần được quan tâm. Khí biogas có thể được sử dụng thay thế một phần nhiên liệu hóa thạch trong sản xuất. Tuy nhiên, để thực sự mang lại lợi ích về khí hậu, các hệ thống này phải kiểm soát rò rỉ methane, xử lý nước sau biogas và quản lý bùn thải đúng quy định.
Với làng nghề dệt may, giảm phát thải cần bắt đầu từ việc tối ưu hóa khâu thiết kế, cắt vải, hạn chế hàng lỗi, thu gom và tái sử dụng vải vụn. Các cơ sở có thể thay thế máy móc cũ bằng thiết bị tiết kiệm điện, sử dụng hệ thống chiếu sáng LED, biến tần và quản lý thời gian vận hành hợp lý.
Cùng với đổi mới thiết bị, phát triển năng lượng tái tạo cũng là hướng đi cần được khuyến khích. Những cơ sở có mái nhà xưởng phù hợp có thể nghiên cứu lắp đặt điện mặt trời mái nhà theo quy định, qua đó bổ sung nguồn điện sạch phục vụ sản xuất.
Mô hình sản xuất giảm phát thải
Một trong những minh chứng rõ nét cho hiệu quả của đổi mới công nghệ tại làng nghề là mô hình chuyển đổi từ lò nung than truyền thống sang lò nung gas tại Bát Tràng (Hà Nội).
Trước đây, người dân Bát Tràng thường sử dụng lò than để nung gốm. Mỗi mẻ nung kéo dài liên tục từ 3 - 5 ngày. Trung bình, mỗi mẻ nung gốm bằng than thải ra khoảng 2,5 tấn chất thải rắn.
Trước thực trạng ô nhiễm môi trường, các nghệ nhân Bát Tràng đã nghiên cứu, chế tạo lò gas phù hợp hơn với điều kiện sản xuất, khả năng kinh tế và yêu cầu bảo vệ môi trường. Ước tính, chi phí sản xuất một chiếc bình khi sử dụng lò nung gas thấp hơn 20 - 60% so với lò nung than.
Lò nung gas giúp làng gốm Bát Tràng chuyển đổi theo hướng sản xuất sạch hơn.Phó Chủ tịch Hiệp hội làng nghề Việt Nam, Hà Thị Vinh cho biết: “So với các loại hình lò truyền thống, việc xây cất một chiếc lò gas sẽ có giá thành cao hơn rất nhiều lần nhưng mang lại hiệu quả kinh tế, chất lượng sản phẩm, giảm sức người, giảm thời gian và đặc biệt là cải tiến được môi trường rõ rệt.”.
Không chỉ thay đổi công nghệ nung, người dân Bát Tràng còn tận dụng nhiệt từ khí thải của lò gas thông qua hệ thống đường dẫn để sấy khô sản phẩm, nhất là vào mùa mưa và mùa đông.
Nói về sự thay da đổi thịt của Bát Tràng, ông Lê Đức Trọng, Giám đốc Công ty Cổ phần Thiết kế và Sản xuất Gốm sứ Bát Tràng cho hay: “Bát Tràng ngày nay khác xưa rất nhiều, máy móc công nghệ đã thay thế hầu hết các công đoạn sản xuất gốm sứ thủ công, giảm thiểu khí thải ra môi trường. Nhờ đáp ứng yêu cầu môi trường, sản phẩm gốm Bát Tràng không chỉ có mặt trên khắp mọi miền đất nước mà còn xuất khẩu ở nhiều thị trường nước ngoài như châu Âu, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan”.
Nếu Bát Tràng là ví dụ tiêu biểu về giảm phát thải thông qua đổi mới công nghệ nung đốt thì các làng nghề chế biến nông sản như Dương Liễu, Cát Quế lại cho thấy tiềm năng lớn của kinh tế tuần hoàn. Với lượng nguyên liệu chế biến và phụ phẩm phát sinh mỗi ngày rất lớn, việc tổ chức lại quy trình sản xuất theo hướng tận dụng tối đa nguyên liệu có thể đem lại lợi ích kép: vừa giảm chất thải, vừa hạn chế phát thải khí nhà kính.
Thay vì để phụ phẩm hữu cơ phân hủy tự phát, các cơ sở có thể liên kết với đơn vị chế biến để sản xuất phân bón hữu cơ, thức ăn chăn nuôi hoặc thu hồi khí sinh học. Nước thải có hàm lượng hữu cơ cao cần được xử lý bằng công nghệ phù hợp, đồng thời nghiên cứu thu hồi năng lượng nếu đáp ứng các điều kiện kỹ thuật và kinh tế.
Có thể thấy, giảm phát thải tại làng nghề không thể chỉ đổi mới công nghệ, mà cần chuyển đổi đồng bộ từ tư duy đến phương thức sản xuất. Trong đó, chính quyền địa phương cần quan tâm quy hoạch, đầu tư hạ tầng môi trường; các cơ sở sản xuất chủ động đổi mới công nghệ, tiết kiệm năng lượng và tận dụng hiệu quả tài nguyên. Bảo tồn làng nghề không có nghĩa là duy trì phương thức sản xuất cũ, mà là kế thừa giá trị truyền thống trên nền tảng công nghệ xanh. Đây chính là hướng đi để làng nghề vừa gìn giữ bản sắc, vừa nâng cao sức cạnh tranh và phát triển bền vững trong hành trình hướng tới Net Zero.
​​​​​​​
Văn phòng Cục